Het verzegelen van een eigendom bestond al zo ongeveer 3000 v.Chr. in Mesopotamie en werd gedaan dmv een rolstempel. Dit stempel bestond uit een in zijn gehele lengte doorboorde koker die voorzien was van een in spiegelbeeld uitgestoken voorstelling. In het gat werd een stuk touw of rond houtje gestoken zodat men het stempel gemakkelijk kon afrollen in klei, zodat er een positieve afbeelding ontstond . 
In Egypte is waarschijnlijk het eerste stempel ontstaan welke de voorloper was van de stempels die we nu nog steeds gebruiken. Dit stempel was ook weer in spiegebeeld uitgestoken en bevond zich aan de onderkant van een Scarabee beeldje. Dit soort stempels kwamen zowel in handformaat voor, als in een kleiner formaat, de kleinere werden weer in een ring gezet en waren om hun as draaibaar. Bijde stempels werden in klei afgedrukt ter verzegeling waardoor er een positieve afbeelding ontstond.

De stempels die ik behandel zijn te verdelen in vier soorten :

• Zegelstempel ( zak of bureau model )

• Contrastempel

• Zegelring

• Inktstempel ( Bureau model )

Een stempel kan door verschillende instanties, personen of doeleinde zijn gebruikt, een aantal soorten kunnen zijn :

• Kerkelijkstempel

• Stadsstempel

• Schepenstempel/Gemeentelijkstempel

• Adelijkstempel

• Burgelijkstempel

• Monogramstempel

• Huismerkstempel

• Fantasiestempel

• Bedrijfsstempel/beroepsstempel

Het verzegelen van een dokument of brief werd om twee redenen gedaan :

• Om de officiele dokumenten meer waarborg van echtheid te geven

•  Geheimhouding, zodat dat de gene voor wie het dokument bestemd was, er zeker van kon zijn dat hij of zij daadwerkelijk de enige was die het geschrift had gelezen. 

Zowel zegelstempels als zegelringen komen in de late Middeleeuwen al voor, de inktstempel daarintegen doet pas zijn intrede pas in het begin van de 18de eeuw. Alle drie de soorten worden tot op de dag van vandaag nog steeds gebruikt.

In 1200 lag het gebruik van een stempel alleen bij de kerk, stadsbestuur en de hogere adel. Rond 1300 verlegde dit gebruik zich ook naar de lagere adel en vanaf 1450 werd de stempel ook gebruikt door de welvarende burgers. Toen in de 17de eeuw het monogram stempel zijn intrede deed werd hij door iedereen toegepast die hem kon betalen. 
Tegen het einde 19de eeuw raakt het zak model van de zegelstempel uit de mode maar de zegelring, bureau zegelstempel en het  inkt stempel bleef bestaan.

In sommige gevallen zien we naast het adelijkzegelstempel ook een zogenaamd contrastempel. Dit stempel was alleen voorzien van de voorstelling, dus geen tekst om privacy te waarborgen.

De afdruk van een zegelstempel of ring werd in de late Middeleeuwen gemaakt in warme was en later in warme zegellak, zowel de was als de zegellak werden na afkoeling hard. Het inktstempel, zoals de naam het al zegt, werd afgedrukt in inkt.

Vormgeving
Het grote verschil tussen de zegelstempel of zegelring en de inktstempel is dat de afdruk van de voorstelling bij de zegelstempel en de zegelring door het diepere gedeelte wordt gevormt. Bij de inkt stempel hier in tegen wordt de afdruk van de voorstelling door het hoger ligende gedeelte gevormt.

Zowel de zegelstempel als de inktstempel kunnen we qua opbouw verdelen in twee onderdelen :

• Handvat

• Stempelvlak

Bij de zegelring wordt het handvat vervangen door een ring zodat hij om een vinger te dragen is. Het meest voorkomende voor van het stempelvlak is rond, ovaal, vierkant, rechthoekig of zeshoekig.

De meeste zegelstempels zijn voorzien van een draagoog aan het handvat zodat hij gemakkelijk bevestigd kan worden aan bv een riem, musketonhaak, chatelaine of ketting. De meest voorkomende modellen van het handvat zijn :

Het stempelvlak bij de laat Middeleeuwse zegelstempels hebben nogal wat varianten, hieronder zijn de vormen welke bekend zijn weergegeven :

Materiaal

Stempels kunnen in alle denkbare materialen gemaakt zijn, bv brons, zilver, goud, been, ivoor etc. Vanaf ongeveer 1650 tot op heden worden er ook combinaties van diverse materialen toegepast, bv Koper/messing met glas - agaat met zilver etc.

Versiering

Van een versiering is er niet echt sprake, wel kunnen we globaal de voorstellingen omschrijven welke er op het stempelvlak bevind.
 
De voorstellingen die we kunnen aantreffen op het stempelvlak, of een combinatie hiervan zijn :

• Kerkelijk : religieus

• Stads : religieus - wapenschild - stadspoort

• Hogere adel : wapenschild met toernooihelm - kasteel

• Lagere adel : wapenschild

• Burgelijk : Beroep - huismerk - monogram

Bijna alle stempels zijn voorzien van een text. Bij de kerkelijk-, stads, en hogere adelijke stempels bestond die uit de naam van de persoon die de stempel toebehoorde en zijn eventuele status of functie. Bij de lagere adelijke- en burgelijke stempels was dit meestal alleen de voor en achternaam van de eigenaar van de stempel.

	Kerkelijk zegelstempel Vindplaats : Brugge Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 9 cm Datering : 1275 - 1325 Opschrift : D.GRACIA. EPISCOPY. AC?RM?. SOLI. NAUREDTII. ROUCRGD??. Voorstelling : St-Joris en de draak met daaronder een knielende heilige tussen twee wapenschilden		Kerkelijk zegelstempel Vindplaats : Brugge Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 4.8 cm Datering : 1350 - 1400 Opschrift : S' GRINALDI. PORIS. SCE. CATARINE.D' MUT. Voorstelling : Gekroonde heilige met daaronde een knielende heilige
	Burgelijk zegelstempel Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 2.5 cm Datering : 1475 - 1525   Opschrift : PAUWELS CLAES ZONE Voorstelling : Egg ( ploeg )		Laag adelijk zegelstempel Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : Lood/tin Afm. stempelvlak : 2.5 cm Datering : 1450 - 1500   Opschrift : vernietigd Voorstelling : vernietigd
	Laag adelijk zegelstempel Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 2 cm Datering : 1450 - 1500   Opschrift : IAN VOORSTEFFEN Voorstelling : Wapenschild met drie sterren		Laag adelijk contra zegelstempel Vindplaats : Dordrecht Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 2 cm Datering : 1475 - 1525   Opschrift : geen Voorstelling : Wapenschild met 2 sint jacobs schelpen en een ster
	Hoog adelijk zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : Zilver Afm. stempelvlak : 3.5 cm Datering : 1475 - 1525   Opschrift : S.??RL. IAN . VAN. RRLENTRELMILITIS Voorstelling : Wapenschild met toernooihelm en hoed		Hoog adelijk zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 2.5 cm Datering : 1700 - 1750   Opschrift : geen Voorstelling : Wapenschild met tournooi helm
	Monogram zegelstempel Vindplaats : Den Hout Materiaal : Brons Afm. stempelvlak : 1.3 cm Datering : 1650 - 1700   Opschrift : IL en monogram ? Voorstelling : Kroon		Monogram zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : Zilver Afm. stempelvlak : 2.2 cm Datering : 1725 - 1775   Opschrift : Monogram JB Voorstelling : geen
	Fantasie zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : koper / glas Afmetingen stempelvlak : 2.1 cm Datering : 1700 - 1750   Opschrift : geen Voorstelling : Zwaan		Monogram zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : brons Afmetingen stempelvlak : 2 cm Datering : 1800 - 1825   Opschrift : KP Voorstelling : Arm met sabel
	Notaris inktstempel Vindplaats : Breda Materiaal : brons / hout Afmetingen stempelvlak : 3.5 cm Datering : 1840 - 1850   Opschrift : J.J.H.HOUBEN. NOTARIS TE TERHEIDEN. PROV.N.BRAB. Voorstelling : Wapen van Nederland met de text Je Maintiendrai		Bedrijfs zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : brons / hout Afmetingen stempelvlak : 3.3 cm Datering : 1800 - 1850   Opschrift : BLANC??ET PHARMACIEN ?? CENCOUR ?? N?? Voorstelling : geen
	Monogram zegelstempel Vindplaats : Geen bodemvondst Materiaal : Zilver / ivoor Afmetingen stempelvlak : 1.2 cm Datering : 1850 - 1900   Opschrift : JN Voorstelling : geen		Draagketting Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : lood/tin Totale lengte : 27.3 cm Datering : 1450 - 1500 Eindstuk : letter M van Maria
	Draagketting Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : koper/messing Totale lengte : 22.5 cm Datering : 1475 - 1525 Eindstuk : pegel		Draagketting Vindplaats : Nieuwlande Materiaal : koper/messing Totale lengte : 16.2 cm Datering : 1475 - 1525 Eindstuk : eikel

Link naar start pagina